Łojotokowe zapalenie owłosionej skóry głowy (ŁZS) to przewlekła, nawrotowa choroba zapalna, zaliczana do grupy schorzeń z pogranicza alergii. W jej powstawaniu kluczową rolę odgrywają: nadmierna aktywność gruczołów łojowych, reakcje immunologiczne, kolonizacja drożdżakami z rodzaju Malassezia spp. oraz czynniki zewnętrzne.

Lokalizacja zmian odpowiada rozmieszczeniu gruczołów łojowych. Mała aktywność choroby przed okresem dojrzewania potwierdza, że rola hormonów w rozwoju ŁZS jest znacząca. Występują też nieprawidłowości w wydzielaniu łoju – jego nadmiar, a także zmieniony skład chemiczny (więcej trójglicerydów i cholesterolu, mniej estrów wosków i kwasów tłuszczowych).

Czynniki sprzyjające rozwojowi ŁZS

Na funkcjonowanie gruczołów łojowych wpływają m.in.:

• hormony – androgeny i progesteron,
• temperatura otoczenia – im wyższa, tym więcej sebum (każdy 1°C zwiększa wydzielanie o 10%),
• pora dnia – szczyt między 10:00 a 11:00,
• niedobór witamin B2, B6 i A,
• wiek – wydzielanie łoju wzrasta w okresie dojrzewania, a zanika po menopauzie.

Coraz częściej zwraca się uwagę na czynniki immunologiczne. Choroba częściej dotyka osób z obniżoną odpornością, zwłaszcza pacjentów z HIV lub AIDS. W obrębie ognisk chorobowych obserwuje się stan zapalny wywołany przez toksyny Malassezia spp., który prowadzi do złuszczania skóry i rumienia.

Nieodpowiednia dieta, brak ekspozycji na słońce, stres, a także zanieczyszczenia środowiska mogą zaostrzać przebieg choroby.

ŁZS częściej występuje również u osób z chorobami neurologicznymi (np. Parkinson, porażenie nerwu VII) oraz zaburzeniami psychicznymi, szczególnie przy ubogiej mimice twarzy. Choroba częściej dotyczy też osób z alkoholizmem, infekcjami HIV czy nowotworami układu pokarmowego.

Objawy łojotokowego zapalenia skóry głowy

Pierwszym objawem zwykle jest łupież, wynikający z zaburzenia bariery naskórkowej. Następnie może pojawić się rumień, złuszczanie, świąd, a w cięższych przypadkach nawet łysienie.

W przebiegu choroby obserwuje się:

• łuszczenie się skóry głowy w postaci białych płatków,
• rumień i uczucie napięcia skóry,
• świąd nasilający się przy stresie,
• rozszerzenie zmian za uszami, na czole i w fałdzie nosowo-policzkowym.

ŁZS może obejmować również przewody słuchowe, powodując świąd i pieczenie. Charakterystyczna jest sezonowość – objawy nasilają się jesienią i zimą.

Leczenie miejscowe

Leczenie miejscowe ma na celu złagodzenie objawów, zmniejszenie łojotoku i stanu zapalnego. Najlepsze efekty przynosi stosowanie preparatów przeciwgrzybiczych działających na Malassezia spp.

Cyklopiroksolamina

Zalecana przez Polskie Towarzystwo Dermatologiczne jako lek pierwszego wyboru.
Wykazuje działanie przeciwgrzybicze, przeciwbakteryjne i przeciwzapalne.
Stosowanie: 1% szampon 2–3 razy w tygodniu przez 4 tygodnie, trzymając preparat na skórze przez 3–5 minut.

Ketokonazol

Alternatywa dla cyklopiroksolaminy.
Działa grzybostatycznie poprzez blokadę cytochromu P450 w komórkach grzybów.
Również wykazuje efekt przeciwzapalny, choć długotrwałe stosowanie może prowadzić do oporności.

Inne składniki pomocnicze:

• siarczek selenu – działanie keratolityczne,
• pirytionian cynku – działa przeciwgrzybiczo i normalizuje wydzielanie sebum,
• dziegieć, kwas salicylowy, lit, nadtlenek benzoilu – wspomagają leczenie.

Leczenie często łączy się z krótkotrwałym stosowaniem miejscowych kortykosteroidów, które przynoszą szybką poprawę kliniczną. Wrażliwym pacjentom poleca się pimekrolimus lub takrolimus, które są bezpieczniejsze przy dłuższym stosowaniu, choć dostępne głównie w formie kremów.

Leczenie ogólne

W ciężkich przypadkach, gdy leczenie miejscowe nie przynosi rezultatów, stosuje się terapię doustną.
Leki z wyboru to:

• itrakonazol – skuteczny i bezpieczniejszy dla wątroby niż ketokonazol,
• ketokonazol,
• terbinafina – alternatywa ze względu na działanie przeciwzapalne.

Profilaktyka

W profilaktyce ŁZS kluczowe znaczenie ma utrzymanie równowagi mikrobiologicznej skóry głowy.
Zaleca się:

• cyklopiroksolaminę w szamponie raz w tygodniu przez minimum 3 miesiące,
• lub ketokonazol raz w tygodniu przez kilka miesięcy.

W niektórych przypadkach stosuje się fototerapię lub profilaktykę doustną itrakonazolem (200 mg/d przez 2 dni każdego miesiąca).

Podsumowanie

Łojotokowe zapalenie skóry głowy to choroba, której nie da się całkowicie wyleczyć, ale można skutecznie kontrolować jej objawy. Kluczowe jest systematyczne stosowanie odpowiednich preparatów, dbałość o higienę i unikanie czynników zaostrzających.

W kolejnych artykułach znajdziesz informacje o atopowym zapaleniu skóry głowy, sposobach pielęgnacji oraz substancjach drażniących, które warto eliminować z codziennej pielęgnacji.