Atopowe zapalenie skóry (AZS) to przewlekła, nawrotowa choroba zapalna o podłożu genetycznym. Należy do tzw. chorób atopowych, co oznacza, że jej przyczyny nie są do końca poznane. Choć wpływ czynników genetycznych i środowiskowych jest dobrze udokumentowany, u każdego pacjenta przebieg choroby może wyglądać nieco inaczej.

Badania prowadzone w Warszawie wykazały, że częstość występowania AZS w Polsce jest nieco niższa niż w pozostałych krajach Europy, mimo podobnych czynników ryzyka. Szacuje się, że choruje około 4% populacji, czyli 1 na 25 osób. Częściej są to kobiety mieszkające w miastach, u których w rodzinie występowały już przypadki atopii. Dziedziczność odgrywa więc istotną rolę.

U wielu osób z AZS obserwuje się także inne schorzenia atopowe, takie jak alergiczny nieżyt nosa czy astma oskrzelowa. W przeprowadzonych testach skórnych aż 66,9% badanych miało wynik dodatni, a 33,1% wykazywało nadwrażliwość na roztocza kurzu domowego.

AZS skóry głowy – objawy i charakterystyka

W cięższych postaciach AZS zmiany mogą obejmować praktycznie całe ciało, w tym także owłosioną skórę głowy. Choroba bywa określana mianem neurodermatozy, ponieważ silnie wiąże się z układem nerwowym. To nie oznacza, że osoby chore są „nadwrażliwe emocjonalnie” – ich reakcje mają fizjologiczne uzasadnienie.

Świąd w AZS potrafi być tak silny, że prowadzi do bezsenności i rozdrażnienia. Drapanie nasila stan zapalny skóry, co zamyka błędne koło choroby. Stres z kolei pobudza wydzielanie neuroprzekaźników odpowiedzialnych za świąd, a to dodatkowo pogarsza sytuację.

U niemowląt zmiany na skórze głowy są szczególnie częste – towarzyszy im zaczerwienienie, nadżerki i strupy krwotoczne, a sama skóra staje się zgrubiała i szorstka, zwłaszcza w okolicach karku.
U niektórych pacjentów obserwuje się drobne złuszczanie przypominające łojotokowe zapalenie skóry, o którym wspominałam wcześniej.

Włosy u chorych są zazwyczaj suche, łamliwe i przerzedzone, a u dzieci może dojść nawet do obniżenia linii włosów na czole.
Często pojawiają się zmiany wokół małżowin usznych oraz na skórze przylegającej do głowy.

Długotrwałe drapanie prowadzi do charakterystycznych objawów, takich jak:

• wypolerowane paznokcie (gładkie płytki wskutek ciągłego pocierania),
• przerzedzenie lub zanik zewnętrznej części brwi.

Co wpływa na nasilenie AZS?

Na przebieg choroby wpływa wiele czynników:

• zanieczyszczenia środowiska,
• warunki mieszkaniowe,
• alergeny pokarmowe i wziewne,
• infekcje,
• a w przypadku skóry głowy – grzyby drożdżakopodobne z rodzaju Malassezia spp..

Zakażenia tymi drobnoustrojami, zwłaszcza Malassezia furfur i Candida albicans, mogą prowadzić do zaostrzeń zmian skórnych.
Co ciekawe, wdrożenie leczenia przeciwgrzybiczego w obrębie skóry głowy często przynosi zauważalną poprawę.

W badaniu oceniającym skuteczność azolowych leków przeciwgrzybiczych, takich jak Itrakonazol, średni czas terapii wynosił aż 8 miesięcy, ale przyniósł efekty u ponad 2/3 dorosłych pacjentów z nasilonymi objawami AZS skóry głowy.

Grzyby, które normalnie stanowią część mikroflory skóry, mogą działać jak alergeny, pobudzając układ odpornościowy i powodując stan zapalny. Podobnie działają niektóre pokarmy – dla większości są obojętne, ale dla alergików stają się „wyzwalaczem” reakcji immunologicznej.

Mikrobiom i reakcje alergiczne skóry

U osób z AZS, ze względu na uszkodzenia naskórka spowodowane drapaniem, antygeny mikroorganizmów łatwiej wnikają w głąb skóry i aktywują komórki zapalne.

Zespół badaczy pod kierownictwem Kieffera wykazał zależność między obecnością antygenów Malassezia furfur a występowaniem zmian w okolicach łojotokowych.
U 79% pacjentów z AZS w obrębie głowy i szyi testy skórne na Malassezia były dodatnie, podczas gdy wśród osób z inną lokalizacją zmian – u 45%.

Niektóre badania sugerują, że częstość uczulenia na grzyby Malassezia wzrasta z wiekiem, choć nie wszyscy naukowcy potwierdzają tę tezę.
Z kolei Candida albicans częściej kolonizuje przewód pokarmowy u osób z AZS niż u osób zdrowych.
Kuracja przeciwgrzybicza z użyciem amfoterycyny przez 2 tygodnie może doprowadzić do ustąpienia uporczywych zmian skórnych – także na skórze głowy. Nic więc dziwnego, że niektórzy mówią, iż warto się czasem „odgrzybić od środka”.

Ponad 90% pacjentów z AZS skóry głowy ma również w posiewach bakterie Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty).
Choć gronkowiec często bytuje na ludzkiej skórze i błonach śluzowych bezobjawowo, to w przypadku uszkodzeń naskórka (jak w AZS) może wywołać infekcję.
Bakteria ta produkuje delta-toksynę, która pobudza komórki tuczne do wydzielania histaminy – związku odpowiedzialnego za świąd i inne objawy alergii. To tłumaczy silny związek między AZS a zakażeniami gronkowcowymi skóry.

Leczenie AZS skóry głowy

W przypadkach łagodnych i umiarkowanych stosuje się głównie leczenie miejscowe, obejmujące m.in.:

• inhibitory kalcyneuryny – takrolimus i pimekrolimus (leki immunomodulujące),
• glikokortykosteroidy (GKS) w płynie – 1–2 razy dziennie,
• fototerapię PUVA lub UVB (np. dermalight UVB 311 nm),
• oraz leki przeciwhistaminowe i immunoterapię alergenową.

Pimekrolimus jest szczególnie skuteczny u dzieci, zwłaszcza gdy skóra głowy nie jest silnie owłosiona.
Badania wykazały, że dobrze sprawdza się w leczeniu zmian na twarzy, choć mniej skuteczny jest na kończynach i tułowiu.

Glikokortykosteroidy w płynie zaleca się stosować w tzw. terapii przerywanej – np.:

• co drugi dzień na przemian z preparatem obojętnym,
• 3 dni z rzędu GKS + 3 dni baza,
• lub tylko w weekendy (tzw. „weekendowa terapia”).

Dzięki temu zmniejsza się ryzyko działań niepożądanych i uzyskuje stabilną poprawę.

Pielęgnacja skóry z AZS

Właściwa pielęgnacja to kluczowy element terapii.
Najlepiej wybierać dermokosmetyki zawierające:

• mocznik (5–10%) – utrzymuje prawidłowe nawilżenie,
• ceramidy i naturalne oleje – odbudowują barierę lipidową,
• substancje znieczulające, np. 3% polidokanol, który łagodzi świąd.

Mycie głowy powinno odbywać się w wodzie o temperaturze zbliżonej do ciała, bez użycia detergentów. Po umyciu nie należy pocierać skóry – wystarczy delikatnie osuszyć, a do 5 minut po kąpieli nałożyć preparat nawilżająco-natłuszczający.

Warto też wybierać kosmetyki o pH 5,5, bez substancji zapachowych i drażniących, które wspierają odbudowę naturalnej bariery ochronnej skóry.

Na zakończenie

W tym artykule omówiliśmy jedno z najczęstszych schorzeń dermatologicznych, które może objawiać się również w obrębie skóry głowy.
W kolejnych wpisach pojawią się tematy dotyczące substancji w kosmetykach, których warto unikać, oraz zapalnych chorób skóry głowy.